Azerbaycan Dağ Yahudileri;Tarih, Din ve Sosyal Hayat

Yahudilik öncelikle dinî bir kavram olmakla birlikte, tarihsel süreçte bir topluluğun bu inanç etrafında birleşmesiyle millî bir kimliğe dönüşmüştür. Tarihin farklı dönemlerinde Yahudiler için İbrani, İsrailoğulları, Yahudi ve Musevi gibi çeşitli adlandırmalar kullanılmış; göç, sürgün ve yer değişimlerinin yoğunluğu sebebiyle topluluk, yerleştiği coğrafyalarda farklı tanımlamalarla anılmıştır. Bu bağlamda, Azerbaycan'daki Yahudi topluluğu Kafkasya'nın dağlık bölgelerinde ikamet etmeleri nedeniyle Çarlık Rusya'sı idaresi sırasında “Dağ Yahudileri” veya “Kafkas Yahudileri” şeklinde kayıtlara geçmiştir. Literatürde de bu adlandırmalar günümüze kadar korunmuştur. Topluluğun kökenlerinin MÖ 8. yüzyıla kadar Azerbaycan coğrafyasına dayandığı yönünde görüşler mevcuttur. Çok kültürlü toplum yapılarında kültürel etkileşim sosyolojik bir gerçeklik olup, Dağ Yahudileri de tarih boyunca Azerbaycan'ın yerel kültürüyle karşılıklı etkileşim içinde millî-kültürel bir kimlik geliştirmiştir. Çarlık Rusya'sı döneminden itibaren devlet okullarında uygulanan eğitim sistemi ve Sovyet rejimi süresince dinî pratiklerin kısıtlanması topluluğun yazılı-dinî geleneğe dayalı yaşamdan uzaklaşmasına yol açmış; ancak topluluğun gizli biçimde sürdürdüğü ibadetler ve geleneksel ritüeller kimlik sürekliliğini sağlamıştır. Azerbaycan'ın bağımsızlığından sonra İsrail, Rusya ve Amerika'dan gelen Yahudi topluluklarının desteği, Dağ Yahudilerinin dinî ve kültürel yapılarının modern yorumlarla yeniden şekillenmesine katkıda bulunmuştur. Azerbaycan'ın hoşgörü kültürü ve azınlık politikaları, bu topluluğun sosyal hayatında önemli bir güven unsuru oluşturmuş; Dağ Yahudileri hem dinî pratiklerde hem de Azerbaycan'ın uluslararası temsili gibi alanlarda aktif rol üstlenmiştir. Topluluğun, İsrail'i kutsal bir merkez olarak görmesine karşın Azerbaycan'ı sosyal aidiyet bakımından daha yakın hissetmesi dikkat çekicidir. Bu araştırma yalnızca Azerbaycan'da yaşayan Dağ Yahudilerinin tarihî gelişimi, dinî yapısı ve sosyal özelliklerini incelemektedir. Diğer bölgelerle olan bağlar ise çalışmanın uygun kısımlarında karşılaştırmalı biçimde ele alınmıştır. Çalışma giriş bölümü ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Girişte araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemleri ve sınırlılıkları açıklanmış; Azerbaycan Türkçesi ve Rusça kaynakların tanıtımına ayrıca yer verilmiştir. Birinci bölümde topluluğun Azerbaycan'a yerleşme süreci, göç nedenleri ve iskân alanları incelenmiştir. İkinci bölümde inanç sistemi, ibadet biçimleri, dinî ve millî bayramlar ile diğer halklarla etkileşim neticesinde benimsenen gelenekler değerlendirilmiştir. Üçüncü bölüm ise aile yapısı, sinagog inşası ve işlevi, cemaat teşkilatlanması, cenaze ritüelleri ve mezarlık kültürü üzerine yoğunlaşmaktadır. Saha araştırması sırasında elde edilen görsel materyaller çalışmanın son kısmında belgelendirme amacıyla sunulmuştur.