Mu‘tezile’de Allah-İnsan İlişkisi

Bu çalışma, Mu‘tezile kelamının en önemli temsilcilerinden KâdîAbdülcebbâr'ın düşünce sistemi üzerinden Allah-insan ilişkisini bütüncül biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle KâdîAbdülcebbâr'ın Allah tasavvuru; ilim, kudret, irade ve hayat sıfatları, ahvâl teorisi, yaratma, gayelilik, hikmet ve ilâhîadalet bağlamında ele alınmıştır. Buna göre Allah, fiillerini herhangi bir zorunluluk altında değil; irade, hikmet, maslahat ve adalet doğrultusunda gerçekleştirmektedir. Allah'ın çirkin ve adaletsiz fiiller işlemesi, insanları güç yetiremeyecekleri yükümlülüklerle sorumlu tutması veya onların kötülüklerini doğrudan yaratması mümkün görülmemektedir. Çalışmanın ikinci bölümünde Mu‘tezile'nin ve özellikle KâdîAbdülcebbâr'ın insan tasavvuru incelenmiştir. İnsan; bilen, irade eden, değerleri kavrayan, fiil işlemeye güç yetiren ve dinî-ahlâkîteklife muhatap olan bütüncül bir varlık olarak tanımlanmaktadır. İnsanın sorumluluğunun anlamlı olabilmesi için fiilden önce kudret ve irade sahibi olması gerektiği savunulmaktadır. Bu nedenle insan, davranışlarının gerçek faili olup tercihlerinin ahlâkîsonuçlarını üstlenmektedir. Araştırmanın son bölümünde Allah-insan ilişkisinin ahlâkî, toplumsal, doğal ve ferdîboyutları incelenmiştir. Tevhid, adalet, emir bi'l-ma‘rûf ve nehiy ani'l-münker, va‘d ve vaîd, insan fiilleri, kader, rızık, ecel, kötülük, elem, mârifetullah, dua, tövbe ve şefaat gibi konular bu çerçevede değerlendirilmiştir. Nitel literatür taraması, metin analizi, yorumlama ve karşılaştırma yöntemlerinin kullanıldığı çalışma, KâdîAbdülcebbâr'ın teolojik antropolojisinde insanın Allah'tan bağımsız olmadığını; ancak özgür, etkin ve sorumlu bir özne olarak kabul edildiğini ortaya koymaktadır. Böylece Allah-insan ilişkisinin ilâhîadalet, özgür irade ve ahlâkîsorumluluk temelinde kurulduğu sonucuna ulaşılmaktadır.