Hint Alt Kıtasında Hadis Geleneğinin İhyası: Abdülhak Dihlevî;Hayatı, Eserleri ve İlmî Mirası

IX/XV. yüzyıldan itibaren Hint alt kıtasında hadis ilminde dikkat çekici bir canlanma yaşanmıştır. Bölgede yaygınlaşan medreselerde hadis eğitimi günümüze kadar devam etmiş, bu sürecin öncü isimlerinden biri Ebü'l-Mecd Abdülhak b. Seyfeddin el-Buhârî ed-Dihlevî (958-1052/1551-1642) olmuştur. Yazdığı eserler ve yetiştirdiği talebelerle hadis ilminin bölgede yeniden canlanmasına katkı sağlayan Abdülhak Dihlevî'nin tanınması ve eserlerinin hadis ilmine katkısının belirlenmesi önem arz etmektedir. Delhi'de doğup yetişen Abdülhak Dihlevî, 996-999/1588-1590 yılları arasında Mekke'de Abdülvehhâb el-Müttakî'nin ders halkasına katılmış ve burada elde ettiği hadis birikimini ülkesine taşımıştır. Doksan dört yıllık ömrünün elli iki yılını Delhi'de hadis talim ve tedris faaliyetlerine ayırarak hadis ilminin yayılmasına öncülük etmiştir. Bir kısmı hadis alanında olmak üzere yaklaşık altmış eser kaleme almıştır. Fîrûzâbâdî'nin Sifru's-saʿâde adlı eserine et-Tarîku'l-kavîm fî şerhi's-Sırâti'l- müstakîm adlı şerhi yazmış; Hatîb Tebrîzî'nin Mişkâtü'l-Mesâbîh'i üzerine Farsça Eşiʿatü'l- lemaʿât ve Arapça Lemaʿâtü't-tenkîh adlı şerhleriyle hadis şerh literatürüne katkıda bulunmuştur. Ayrıca Fethu'r-Rahmân fî isbâti mezhebi'n-Nuʿmân adlı eserinde ahkâm hadislerini şerh ederek hadis ile fıkhı bir araya getirmiştir. Bu çalışmada, Abdülhak Dihlevî'nin hayatı, eserleri ve yaşadığı dönem incelenmiş; hadis ilmi, hadis usulü, hadis şerh literatürü ve Hanefi hadis anlayışına katkıları tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca hadis silsilesi üzerinden hadis icazet ağı ortaya konulmuştur. Dihlevî'nin en önemli eseri kabul edilen Lemaʿâtü't-tenkîh, şerh metodu, metin tahlili ve rivayetlerin yorumlanması açısından incelenmiş; önceki Mişkât şerhleriyle karşılaştırılarak özgün yönleri ve sonraki şerhlere etkisi değerlendirilmiştir. Literatür taraması ve tasvirî analiz yöntemleriyle yürütülen çalışma sonucunda, Dihlevî'nin, Hanefi hadis anlayışını savunduğu, hadisleri tasavvufi bakış açısıyla yorumladığı, hadis usulüne dair muhtasar bilgiler vererek bölgede bu ilmin yaygınlaşmasına katkı sağladığı ancak hadis usulü alanında yeni bir yaklaşım geliştirmeyip önceki geleneği sürdürdüğü sonucuna ulaşılmıştır.