Erken Modern Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi; Kutsala Sövgü, İlhâd ve Tanrıbilmezler

Bugün bildiğimiz anlamıyla inançsızlığın, dinsizliğin, ateizmin izlerini Osmanlı'da aramak olanaklı mıdır; olanaklıysa nasıl bir manzarayla karşı karşıya kalırız? Erkin Özdemir, Erken Modern Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi: Kutsala Sövgü, İlhåd ve Tanrıbilmezler kitabında ağırlıkla 16.-17. yüzyıllara denk düşen mühimme defterleri ve kadı sicilleri gibi arşiv belgelerine ve farklı "metinlere" dayanarak Osmanlılarda mülhidlik olgusunu incelemeye koyuluyor. Halk zümrelerinden çeşitli tiplerin "günahlarını", "suçlarını", "kabahatlerini" anlamaya çalışarak, hengame-gir insanların izini sürerek bugünle mukayese yapmaya da imkan verecek bir zihniyet tahliline girişiyor, erken modern bir "dinsiz"lik portresi yakalamayı hedefliyor. Hem üslubuyla hem de tarihi aşağıdan kavrama çabasıyla son derece kıymetli bir eser. "İslâm tarihi geleneğinin içinden gelen küfür ya da ilhad suçlamalarından farklı olarak, Anadolu'da Tanrıbilmez gibi cesurane ad takınmalarının yaygınlaşması yeni sayılabilecek bir haldi ve bu durumun nereye konacağına dair dönemin resmi metinleri de kararsızdı. Bu, 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başlarındaki dönüşümün işaretlerinden biri olarak görülebilir. (...) İnançsızlığın belki göze ilkel gelebilecek ama şiddet odaklı bir formu, Türkiye ve ona yakın coğrafyanın tarihinde eşkıyalık anlatıları içinde, bu dönemde ortaya çıkmaya başlamış görünüyor." ERKİN ÖZDEMİR